Luật sư không có quyền thu thập chứng cứ trong vụ án hình sự ?!
Ls Trần Hồng Phong
Phiên tòa của một vụ án hình sự là phiên tòa "xét xử" chứ không phải là một "cuộc họp" nhằm kết tội bị cáo chỉ dựa trên những quan điểm và chứng cứ đã thống nhất trước giữa người xét xử (tòa án) và người kết tội (công tố/VKS). Do vậy, nếu Tòa chỉ sử dụng những chứng cứ kết tội do bên kết tội (công an, viện kiểm sát) đưa ra, mà không xem xét đến những chứng cứ gỡ tội do phía bào chữa (luật sư) đưa ra - thì có công bằng và đúng luật không?
 |
| LS. Trần Hồng Phong |
Theo một nguyên tắc cơ bản và dễ hiểu, là muốn kết luận một ai có tội hay vô tội - phải dựa vào chứng cứ. Cụ thể là chứng cứ buộc tội. Và cũng chỉ có tòa án (Hội đồng xét xử vụ án) là nơi duy nhất có thẩm quyền phán quyết một người có tội hay không - dựa trên cơ sở xem xét, cân đo giữa những chứng cứ buộc tội và chứng cứ gỡ tội/lời bào chữa của luật sư (hay chính bị cáo tự mình đưa ra).
Luật tố tụng hình sự cũng quy định rõ không được dùng lời khai nhận tội của bị cáo làm chứng cứ duy nhất để buộc tội. Hiểu một cách đơn giản, là cho dù bị cáo có nhận tội, nhận mình chính là người thực hiện hành vi phạm tội, nhưng nếu không có bằng chứng nào khác (vật chứng, lời khai của các nhân chứng, kết quả giám định ...vv) phù hợp với lời nhận tội đó - thì Tòa cũng không thể tuyên bị cáo phạm tội.
Chúng ta cũng hay nói đến một nguyên tắc trong tố tụng hình sự - gọi là "nguyên tắc suy đoán vô tội". Được hiểu là khi không có chứng cứ buộc tội, thì tòa án (và cả cơ quan điều tra) phải "suy đoán" là bị can, bị cáo không có tội. Tức là theo hướng có lợi cho bị can, bị cáo.
Nguyên tắc suy đoán vô tội được (loài người) hiểu là nguyên tắc mang tính nhân đạo. Thà rằng có thể bỏ lọt tội phạm, còn hơn là làm oan một người.
Thế nhưng, nguyên tắc đó hầu như không được tôn trọng thật sự, trong hoạt động tư pháp tại Việt Nam. Không hiểu vì sao!
Thế nhưng, nguyên tắc đó hầu như không được tôn trọng thật sự, trong hoạt động tư pháp tại Việt Nam. Không hiểu vì sao!
Thậm chí, tôi có cảm giác các phiên tòa xét xử những vụ án hình sự hiện nay Tòa án và Viện kiểm sát hầu như chỉ chăm chăm vào việc kết án, kết tội. Mà không thực sự quan tâm một cách thích đáng và có lương tâm đến những tình tiết/chứng cứ gỡ tội cho bị cáo. Thể hiện ở chỗ có một thực tế đau lòng và bức xúc, là hầu hết các ý kiến, quan điểm, chứng cứ gỡ tội cho bị can, bị cáo do phía luật sư đưa ra đều bị xem nhẹ. Thậm chí bị bỏ qua một cách phũ phàng.
Những nguyên tắc cơ bản về chứng cứ buộc tội và gỡ tội - được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự từ rất lâu (gần đây nhất là luật năm 2003) - tưởng chừng đơn giản, dễ hiểu, dễ áp dụng - hóa ra lại phức tạp, khó hiểu một cách đáng buồn!
Trong bài báo có tiêu đề "Bị cáo, luật sư được thu thập chứng cứ?" đăng trên báo Pháp luật TP.HCM ngày 23/12/2014, tường thuật về buổi Hội thảo bàn về việc sửa đổi Bộ luật tố tụng hình sự Ủy ban Tư pháp của Quốc hội tổ chức ngày 22-12-2014 tại TP Đà Nẵng, có nêu ý kiến của ông Viện trưởng VKSND Tối cao Nguyễn Hòa Bình tại buổi hội thảo như sau (nguyên văn):
- Đánh giá chứng cứ là phương tiện để tìm đến chân lý của vụ án hình sự. Các giai đoạn tố tụng được mở ra và kết thúc đều hướng đến việc tìm kiếm, làm rõ chứng cứ. Tuy nhiên, BLTTHS hiện hành lại mới chỉ ghi nhận một số nguồn được xem là chứng cứ như vật chứng, lời khai, kết luận giám định, biên bản hoạt động điều tra, truy tố, xét xử.
Cụ thể, BLTTHS quy định chỉ những thông tin chứa đựng trong các nguồn nêu trên mới có giá trị chứng minh. Những thông tin khác dù thỏa mãn yêu cầu về tính xác thực, tính liên quan đến sự việc phạm tội nhưng không được phản ánh từ các nguồn mà BLTTHS đã quy định thì cũng không được công nhận là chứng cứ nên đã dẫn đến nhiều bất cập.
Ngoài ra, việc BLTTHS không quy định quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa, quyền cung cấp chứng cứ của người bị buộc tội đã làm cho quá trình tranh tụng trở nên không thực chất và kém thuyết phục.
Để khắc phục, ông Bình cho rằng cần phải mở rộng quyền thu thập chứng cứ cho những người tham gia tố tụng. Theo đó, không chỉ các cơ quan tố tụng mới có quyền thu thập chứng cứ mà cả những chủ thể tham gia tố tụng khác như người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, luật sư… cũng có quyền thu thập chứng cứ.
Thoạt đọc qua, mọi người đều có cảm giác đó là ý kiến hay và tích cực. Thực chất mà nói, tôi tin rằng ông Nguyễn Hòa Bình đã phát biểu với tinh thần trách nhiệm cao, có ý xây dựng, vì sự tiến bộ chung của nền tư pháp nước nhà.
Tuy nhiên, xét thuần túy về mặt khoa học pháp lý, qua ý kiến đó cũng cho thấy tư duy hoặc lối nghĩ rất bảo thủ và thậm chí lạc hậu của người đứng đầu cơ quan nắm quyền công tố nước nhà. Điều đáng nói là nếu quả thật tư duy, lối nghĩ đó đã và đang được áp dụng trong công tác điều tra, truy tố và xét xử - thì việc tồn tại một tỷ lệ cao án oan, án sai là điều tất yếu!
Bởi vì theo pháp luật tố tụng hình sự hiện hành, không hề có quy định nào ngăn cản/cấm hay chưa cho phép "quyền thu thập chứng cứ" của luật sư - như lời ông Bình nói. Đặc biệt là không có chuyện cơ quan tiến hành tố tụng có quyền "bỏ qua" chứng cứ gỡ tội do luật sư đưa ra. (Có chăng là luật hiện hành chưa quy định một cách cụ thể về việc thu thập chứng cứ của luật sư. Và điều này cần được bổ sung trong Bộ luật tố tụng hình sự).
Dưới đây là những điều luật về chứng cứ và thu thập chứng cứ trong Bộ luật tố tụng hình sự, đang được áp dụng (về lý thuyết) suốt hàng chục năm qua:
.jpg)
