Thứ Bảy, ngày 29 tháng 12 năm 2012

TỤC TẮM TIÊN XƯA VÀ NAY (AI HAY MẮC CỠ, XIN ĐỪNG MỞ XEM)

Tục tắm tiên xưa và nay

 

Nếu như ngày nay, nhiều người Việt xa lạ với tục tắm truồng thì hồi đó nó rất phổ biến như một thói quen sinh hoạt hằng ngày mà không ai phải ngượng, cũng không có gì xấu hổ hay tục bậy cả. Tục này tùy từng vùng còn tồn tại cho đến cuối thế kỷ 20 mới mất dần.

Nhưng có gì lạ đâu? Đã tắm thì phải 'cởi' đồ, có điều sự lạ ở đây là cái 'cởi' trong nhà tắm khác cái 'cởi' ở nơi công cộng hay giữa cảnh trời bao la. Vậy thế nào là tục tắm tiên, tắm truồng?

Xưa kia, mỗi làng thường chỉ đào một giếng khơi lớn dùng để tắm giặt và một giếng sâu để lấy nước ăn, tất nhiên ngoài hai giếng chung này mỗi giáp hay mỗi gia đình nếu khá giả đều có thể đào giếng nhỏ riêng nhưng đa phần sinh hoạt của làng thường kề cận bên chợ làng hoặc giếng chung - tức là giếng làng...
 
Vét giếng ăn của làng (ảnh xưa).
 .
Cái giếng ăn của làng được thiết kể rất cẩn thận: từ đáy lên trên thành được xếp bằng những khối đá, gần lên miệng xây bằng gạch và vun cao thành rồi be bờ láng nền rất kỹ bằng vôi mật để nước trên bề mặt không ngấm xuống dưới. Miệng giếng tuy nhỏ nhưng lòng giếng khá rộng. Hồi xưa, người ta đã biết xác định nguồn nước sạch vĩnh viễn là cần thiết nên có những giếng ăn sâu từ 7 đến 15 thước hoặc hơn nữa.
.

Còn giếng khơi dùng tắm rửa hay giặt giũ có thể làm theo hình tròn hay hình vuông có thành lan can thấp lại có bậc lên xuống giếng từ hai phía đối nhau.

Có khi người ta làm giếng hình tròn nhưng lan can lại xây vuông. Cứ đến chiều tối, khi trâu bò về chuồng rồi thì nhiều người dân ra giếng vệ sinh thân thể.Đàn ông và đàn bà, từ già đến trẻ, chia làm hai bên đứng tắm. Họ có thể cởi trần truồng hoàn toàn, dùng gầu bằng mo cau hay bằng thùng gỗ cột dây thừng quăng xuống giếng múc nước dội lên người.
 
Tập quán thường ngày nên người ta không thấy gì đáng mắc cỡ 
(ảnh xưa - triển lãm ảnh tại Hà Nội).

Trong thật tế thì người ta cũng làm hai nơi tắm có ngăn phên vách nhưng thường chủ yếu chỉ để... vắt quần áo chứ chả ai tắm trong đó mà cứ tự nhiên ngồi đứng đối diện nhau. Đàn ông thường tắm trần trụi hoàn toàn và nếu có liếc sang bên nữ cũng không có vấn đề gì. Đàn bà từ trung niên tới già và trẻ con cũng tắm truồng, thanh niên thì người thì cởi áo rồi kéo váy trùm lên ngực là xong...Vậy nhưng không ít cô cậu cứ 'một tòa thiên nhiên', chả cần phải che đậy làm gì do quan niệm xưa: chuyện tắm không mặc đồ bên giếng làng không phải chuyện gì khác thường cả.
.

Ô kìa bóng nguyệt trần truồng tắm, lộ cái khuôn vàng dưới đáy khe... 
(thơ Hàn Mặc Tử - ảnh trên bưu thiếp xưa, triển lãm ảnh tại Hà Nội).

Đường kính của giếng khơi lớn này tới hàng chục thước nên hai bên đứng cách nhau khá xa. Tuy nhiên bên này, bên kia vẫn có thể vừa tắm vừa trò chuyện, cười nói... âu như cũng là lẽ thường tình.

Người ta cho rằng từ trẻ con đã nhìn thấy người lớn khỏa thân nên những ức chế tình dục có thể được giải tỏa, nhất là trong một xã hội rất khắt khe với việc ngoại tình hay quan hệ tình dục ngoài hôn nhân.

Vì vậy trong những vùng có tục tắm tiên, tắm truồng này hầu như không có những chuyện bậy bạ lăng nhăng.

.
Tắm tiên giữa trời đất tại Nghĩa Lộ.
.
Những làng gần sông nước thì nơi bờ sông trở thành bãi tắm cộng đồng vào mỗi chiều tà, sau khi xong việc đồng áng. Nước lớn, người ta cởi áo quần vắt trên bờ rồi xuống sông hòa mình với dòng nước. Mùa cạn, mực nước xuống thấp, họ cứ thế tồng ngồng xuống bậc múc nước lên bờ dội tắm, xem đó là việc tự nhiên, ai cũng thế. Năm 1944, người chú họ xa của tôi rời Hà Nội về vùng xa Phú Thọ dạy học trường làng và ở nhờ nhà người quen cũ. Lúc ấy, 'cụ chú' mới chỉ là một thanh niên mặt mày sáng sủa vừa tròn 23 cái xuân xanh (ông cụ vừa mất năm rồi). Làng quê hẻo lánh thưa thớt dân, lúp xúp những mái nhà giữa chập chùng đồi núi. Chiều ra đứng cạnh cửa sổ, ông giật mình vì thấy chị chủ nhà đứng trần trụi, không mảnh vải che thân bên giếng, tay thoăng thoắt kéo nước lên dội tắm ào ào. Ông ngại ngần lật đật quay ngoắc vào, cho rằng do chị nhiều tuổi (thật ra chị mới ngoài ba mươi), đã có chồng con nên không cần giữ kẻ... thành ra cứ tự nhiên tắm táp hay dám chừng do tính tình chị ta... gàn dở!
 
Tắm tiên: một tục lệ phóng khoáng đang mất dần...
.
Giấc chập choạng tối, ông ở trần mặc quần cộc ra giếng. Dội nước được dăm phút thì thấy cô con gái tuổi chừng đôi tám (ngày xưa, từng này tuổi là chuẩn bị về nhà chồng) con gái lớn của chị chủ nhà vắt khăn ra giếng tắm. Thấy ông, cô gái trố mắt ngạc nhiên hỏi 'sao chú tắm mà... mặc quần?'. Rồi cô gái thật tự nhiên thoát y hết cả, vắt đồ lên dàn tre phơi gần đó và múc nước dội thật vô tư. Tay cô kỳ cọ, miệng luyên thuyên hỏi đủ thứ chuyện thành thị mặc cho ông trong lòng ngượng chín người.
 
Thiếu nữ tắm trần thi thoảng vẫn nhìn thấy ở các bản làng.
.
Hóa ra tập quán bao đời nay ở nơi đó vẫn vậy: các cô có thể ngại ngùng đỏ mặt khi trai làng tán tỉnh nhưng tắm truồng ngoài giếng trong vườn nhà lại là chuyện đương nhiên như ai cũng phải thế, chả ai săm soi áy náy gì!
.
Ở miền núi, nơi có nguồn nước chảy ra thành vũng lớn tự nhiên có cây mọc hay đá chắn làm đôi bên là trở thành bến tắm, nam nữ cứ trần trụi xuống hòa mình giữa dòng nước theo bên của mình. Có bản thì kín đáo hơn, các cô xuống nước đến đâu thì cởi đến đó, chiếc váy dài nâng dần lên theo cơ thể, rồi đội lên đầu hay đặt trên các hòn đá. Đôi khi cả bản tắm chung một con suối dài thì đoạn trên phía thượng nguồn nhường cho phụ nữ, đoạn dưới là cho đàn ông. Nếu ít người thì trai gái có thể tắm cùng trong một đoạn, vẫn trao đổi câu chuyện nương rẫy bình thường nhưng tuyệt đối người nam không đụng chạm đến người nữ vì sẽ bị bản làng trừng phạt nặng lắm.
.
Tiền nhân vẫn tắm thật vô tư (ảnh xưa trong triển lãm ảnh HN).
.
Tập tục phóng khoáng nhưng trong sáng này đến những năm 1945 gần như biến mất ở Bắc Ninh, Hải Dương, Hải Phòng nhưng ở các vùng Thanh Hóa, Hòa Bình, Phú Thọ vẫn còn kéo dài đến những năm 1965.

Ở Nam Hà, tại một vùng sông nước: đến tận những năm 1990, các nữ sinh địa phương cứ chiều đến là kéo quần lụa trùm lên bộ ngực rồi nhảy ùm xuống sông, khi đã ở dưới nước thì cởi bỏ áo. Hiện ở Mai Châu có một vài nguồn suối tắm như vậy, tuy nhiên trừ những người già và trẻ con còn phần đông thanh niên bây giờ đã kín đáo hơn ngày xưa.

.
Người ta dùng ống tre dẫn nước từ núi về nơi tắm giặt tại Tây nguyên (ảnh xưa).
.
Tắm tiên và tắm truồng có lẽ là tập tục rất lâu đời của thổ dân Nam Á xưa. Nhiều tộc Nam Á cổ xưa cả đàn ông để mình trần và chỉ quấn một cái váy. Đàn ông Việt cổ cũng ở trần cả ngày và đóng độc một chiếc khố, phụ nữ đôi khi cũng bận như vậy, nhất là trong các sắc tộc Tây Nguyên. Vài sắc tộc phụ nữ quấn ba khoang: váy, khăn che ngực và khăn đầu. Trong y phục Mường, ba khoang này trở thành khăn che đầu và váy với cạp cao có hai phần gọi là “Rang trên” và “Rang dưới” cộng thêm chiếc áo khóm ngắn. Khí hậu nóng ẩm mưa nhiều, rừng và sông hồ dày đặc, con người thuần phác sống tự do phóng khoáng, ngày nào cũng làm tiên chả vui sao?
.

Nhiều năm nay: nét văn hóa ấy mai một dần. 'Một đống' văn mình từ miền xuôi tràn về đến những bản làng xa xôi nhất với các kiểu cách trang sức, xúng xính áo quần như mốt thành thị.

Áo mông váy xòe vẫn còn đấy nhưng miệng các cô chăm chú liếng thoắt qua điện thoại di động, trai vùng cao săm soi lau rửa chiếc xe gắn máy mới cóng - nhà nhà cơi rộng, đường dẫn nước về cho từng căn khiến nhà tắm riêng của từng hộ cũng thành chốn không thể thiếu: nét văn hóa tắm tiên, tắm truồng ngày xưa phai nhạt gần như mất hẳn.

.
Săn ảnh: cái chính là làm sao cho có được bức ảnh đẹp và cách gì 
để người xem ảnh đó dưới cái nhìn nghệ thuật và trong sáng...
.
Dân phượt lê lết mọi ngóc ngách vùng cao, vừa tìm kiếm bản sắc văn hóa - lại vừa thưởng lãm cảnh đẹp thiên nhiên đôi khi được tưởng thưởng bằng cảnh hiếm hoi của gái bản làng tắm ven suối... tạo ra những bức tranh đơn sơ nghệ thuật vô cùng nhưng những cảnh ấy bây giờ ít lắm.

Ít vì đại đa phần người ta về nhà tắm, ít vì người vùng xuôi cứ hay tò mò ngắm nghía, quay phim... rồi những cái đầu 'trục trặc' ở thành thị lại bàn tán linh tinh trong ý nghĩ đen tối, thui chột cả một nét văn hóa đẹp.

.
Tắm truồng tại mó nước nóng Tú Lệ.
.
Vậy nên tục lệ trên dần phai nhòa, các cô gái cùng tắm tiên bên giếng làng giờ chỉ còn sót lại một đôi chốn ở Tây nguyên. Tắm tiên nơi công cộng cũng còn vương lại tại vài mó nước nóng ở Nghĩa Lộ, Tú Lệ...

Còn chuyện sơn nữ tắm tiên giữa rừng núi ngày hiếm hoi nên muốn có được một tác phẩm nhiếp ảnh đẹp để đời thì ngày nay các tay săn ảnh nghệ thuật phải dàn dựng cùng người mẫu. Ảnh có thể đẹp thật, thanh thoát cả lòng nhưng cái hồn thì làm sao có thể sánh được sự đơn sơ, và trong sáng không vương chút bụi trần của những cô gái khỏa trần dưới dòng suối giữa núi rừng vùng cao ngày ấy?

Có lẽ Trời xui đất khiến: người thành thị bây giờ lại tự tìm đến cái thú tắm tiên, ví dụ như ở bãi sông Hồng, ở các bãi biển hoang sơ và những đảo vắng người...


Người ta chán văn minh hay người ta luyến tiếc muốn tìm lại một chút gì đó của thời xưa cũ?
Chả biết được...
 
Du lịch, GO!
Biên tập từ nguồn thông tin của Phan Cẩm Thượng, cụ Lương Văn Bằng, ảnh sưu tầm

11 nhận xét :

  1. Đông Tây gặp nhau . Điêu khắc, hội họa phương Tây đắp tượng , vẽ tranh con người nam nữ cứ tồng ngồng nguyên vẹn vậy có cần che chắn gì đâu . Không tin cứ đến Roma, Paris mà xem .
    Đồng bào thiểu số Tây Nguyên, phụ nữ cứ phơi ngực trần đi khắp phố phường, chả ai cười ai .
    Kín hay hở . Âu cũng là do con người mà ra .
    Kinh Thánh Cựu Uớc của Ki tô giáo có kể, sau khi con người phạm tội, thì biết xấu hổ lấy lá cây che thân. Con người từ khi mất dần cái tinh sạch lúc ban đầu, có xu hướng về tội lỗi , nên cần che thân nhiều hơn chăng ? Nhưng chính đó là tiến hóa của nhân loại. Thân thể con người như bông hoa, như hương sắc , như ngọc như ngà , như châu báu vô giá, như đền thờ Đấng Tối Cao, nhưng cũng là nguồn gốc của tội lỗi .

    Trả lờiXóa
  2. Châu Âu có nhiều nước, vùng phóng khoáng với việc phơi bày thân thể. Ví dụ nếu đi tắm bình thường trên các bãi biển nhiều người không mặc quần áo thì mời bạn đến các bãi biển, hay hồ vùng Đông Đức cũ. Dân Đức nhiều nơi quen việc này từ bé, nên một gia đình lớn bé, già trẻ, gái trai ngồi, hay chơi trong trang phục Adam, Eva là chuyện thấy ở nhiều nơi. Mọi người chỉ để ý khi chơi các trò chơi như bóng chuyền thì hiển nhiên của quý anh em đập loạn coi cũng ngộ. Ngoài ở bãi tắm thì ở trong các nơi tắm hơi cũng không ai mặc quần áo. Người viết tính không ngượng ngập nên vô đó không có vấn đề gì. Có quyền nhìn có mức độ, đừng soi mói là được. Mới đây tôi đã gặp 1 số chị em Việt Nam đi tắm hơi. Kỳ là họ cởi quần áo trước Tây không ngượng, mà đứng trước người Việt với nhau thì có vẻ ... thẹn thùng!? Vài dòng góp vui - Chúc sức khỏe bà con và TS Diện.

    Trả lờiXóa
  3. Blog Người Hiếu Cổ biên tập bài này hay quá! Tôi thích câu này: "Người ta cho rằng từ trẻ con đã nhìn thấy người lớn khỏa thân nên những ức chế tình dục có thể được giải tỏa, nhất là trong một xã hội rất khắt khe với việc ngoại tình hay quan hệ tình dục ngoài hôn nhân." Đây có thể là một đề tài rất hay về tâm lý.

    Thực ra, theo kinh nghiệm của tôi, "sự ức chế tình dục không được giải tỏa" thì dù tai hại đến đâu, vẫn chưa tai hại bằng "mặc cảm tội lỗi" (những tội liên quan đến tình dục). Đó là cái mặc cảm mà các quan niệm tôn giáo khe khắt rất dễ vô tình gieo vào lòng trẻ em, có khi đến trưởng thành rồi vẫn không thoát ra khỏi. Ngay cả những trẻ em còn rất nhỏ, "chưa có trí khôn", cha mẹ hay người nuôi dưỡng có khi đã gieo cái mặc cảm tội lỗi đó vào nội tâm em rồi, và bởi chưa đủ lý trí để suy xét, cái mặc cảm đó đóng ấn tận trong vô thức, sau này rất khó giải tỏa.

    Nói ra thì sợ... táo bạo quá, chứ tôi nghĩ tới lúc nào đó, gần thôi, loài người "văn minh" hiện nay sẽ nhận ra rằng nên hồn nhiên sống lại cái thời "ăn lông ở lỗ" đó, bởi nó lành mạnh cho tâm trí và tâm hồn hơn.

    (Hì hì, nhân đây, thành ngữ "ăn lông ở lỗ" tự nhiên bật ra trong trí tôi nên tôi gõ xuống, gõ xong lại khám phá ra rằng chữ "lỗ" trong thành ngữ này không phải là cái lỗ hay cái hang. "Ở lỗ", trong các địa phương khác thì sao tôi không rõ, chứ với người Quảng Trị quê tôi thì có nghĩa là "ở truồng").

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Ối, giờ tự nhiên tôi lại phát giác thêm điều này nữa các bác ạ: Đúng rồi, "ăn lông" đây không có nghĩa là... ăn lông. Hic, lông thì làm sao mà ăn được cơ chứ?

      Thì ra "ăn lông ở lỗ" ở đây chỉ là một kiểu nói đảo ngữ quen thuộc của người Việt thôi. Nếu nói xuôi thì phải là "ăn ở lông lỗ", nghĩa là: ăn ở đi đứng nằm ngồi gì thì cũng cứ truồng ra như thế, cái chỗ đó nó cứ lông lá ra như thế, chả bận tâm che đậy gì sất cả!

      Ối trời! Quả là phát hiện thần kỳ vĩ đại của nhà em. Chạy vô xin bác Tễu và các bác làm chứng. Nếu các bác chưa từng nghe ai giải thích thế bao giờ thì nhà em xin các bác cấp cho nhà em bản quyền, he he!

      Xóa
    2. TỄU BLOG xác nhận bản quyền thuộc về Mr. Ha Le.

      Xóa
    3. Cứ nói phớ ra rằng "ăn ở lông lỗ" có nghĩa là ăn ở lòi lông lòi lỗ ra .. cho nó minh bạch bác ạ !

      Xóa
    4. Bác Hà Lê nói vui, chứ Bác phải quá hiểu nghĩa thật của "ăn lông ở lỗ". Từ điển cũng không giải thích rõ về câu ăn lông, nhưng theo tôi cũng dễ hiểu, vì loài người thời kỳ sơ khai khi bắt được 1 thú vật mà còn nhặt lông nữa thì nghỉ ăn (sẽ bị kẻ khác hay thú vật khác giành), nên phải ngấu nghiến ngay. Còn xin lỗi các Bác, chứ các bà xã giao cho các cánh đàn ông nhặt vịt măng tơ, lại giục làm nhanh thì ăn lông là "cái chắc". Khoản này có tài ba trẻ trung như TS Diện chắc chắn cũng để lại không ít lông vịt cho mà xem, chứ loại cao tuổi hơn như tôi thì khách nào khó tính nghỉ ăn luôn. Vài dòng góp vui cho quán trà TS đầu năm.

      Xóa
  4. Tui cũng có được may mắn xem cảnh tắm tiên ở cả Nghĩa Lộ và Tú Lệ. Thật đúng là những kỷ niệm không thể nào quên trong đời. Còn nhớ lần đầu lên Tú Lệ, tui có nghe một chị người Thái ở đây nói rằng: đặc sản của Tú Lệ là ăn cơm nắm, tắm cởi truồng. Và quả đúng là như vậy thật, rất độc đáo các bác ạ!

    Trả lờiXóa
  5. nguyễn xuân diện quả là trung thực, đúng là nhà nghiên cứu xưa và nay, xem những bức ảnh trên tôi thấy rất tự nhiên và trong sáng, cả tâm hồn người đăng tải cũng rất trong sáng xin cảm ơn

    Trả lờiXóa
  6. Ai ai mà cũng cởi truồng, thì mặc quần áo lại là ... khiêu dâm!lkk

    Trả lờiXóa
  7. Lúc đầu bọn em mới đến châu Âu háo hức vào bãi tắm truồng, nói thật với các bác ý đồ là dòm hàng đấy ạ. Lóng ngóng ngượng nghịu và lấm lét giữa một cộng đồng vô tư. Sau này nhận ra cái tư duy kém văn minh của mình, cái thân thể trần truồng chẳng có liên quan gì để khẳng định như thế là dâm đãng cả.
    Đơn giản thôi, đó là tự nhiên. Hoàn toàn có thể ngắm nhìn một cô gái trong bãi tắm truồng thật vô tư và khen "Cơ thể bạn thật là đẹp! Tôi thích lắm!". Nhưng các bác nhớ nhé, chỉ trong trường hợp chắc chắn em nó tự do (không đi cùng chồng hay bạn tình thôi)

    Trả lờiXóa